Đặc điểm công việc của ngành y tế liên quan đến những vấn đề dinh dưỡng
          Ngành y tế đang thực hiện đồng thời hai nhiệm vụ chính, đó là dự phòng và điều trị bệnh. Bởi vậy, cán bộ y tế không chỉ thực hiện công tác khám chữa bệnh như các bác sỹ, điều dưỡng ở trong bệnh viện mà còn thực hiện nhiệm vụ dự phòng, phòng chống dịch. Cán bộ, nhân viên y tế luôn có nguy cơ tiếp xức với các yếu tố vi sinh vật (vi rút, vi khuẩn, kí sinh trùng, nấm); các yếu tố vật lý (các chất phóng xạ, bức xạ hồng ngoại, bức xạ tử ngoại, tiếng ồn…); các yếu tố hóa học (thuốc, hóa chất tiệt trùng, hóa chất trong phòng xét nghiệm…); các yếu tố hóa lý, bụi: bụi trong vải, quần áo, ga; các yếu tố ecgonomi (áp lực và cường độ lao động cao, tư thế lao động)…Công việc của những cán bộ ngành y đã chia ra nhiều lĩnh vực đặc thù khác nhau, kèm theo đó là tính chất công việc, môi trường làm việc khác nhau, dẫn đến nhu cầu cần thiết có chế độ dinh dưỡng đặc thù cho mỗi vị trí công việc. Đặc thù của ngành y, không chỉ là công việc lao động tiêu tốn năng lượng cho hoạt động thể lực mà còn dùng để vượt qua căng thẳng hàng ngày trước những áp lực đối diện với ranh giới giữa sự sống và cái chết của con người. Đặc thù công việc của nhân viên y tế là đi làm sớm, trực đêm, làm việc bất kể giờ giấc; ăn không đúng bữa, đúng giờ, bỏ bữa sáng, bữa ăn ca đêm trực chưa phù hợp; không uống đủ nước trong quá trình làm việc; chế độ ăn chưa đáp ứng đủ nhu cầu dinh dưỡng, chưa đa dạng và chưa phù hợp.
          Đối với cán bộ nhân viên y tế dự phòng, đặc biệt phòng chống dịch tại cộng đồng. Những cán bộ y tế làm công tác dự phòng, đặc biệt trong phòng chống dịch là những người lao động làm công việc đặc thù, có tính chất nguy hiểm. Bài học từ công tác chăm sóc sức khoẻ nhân viên y tế trong phòng chống dịch Covid-19 cho thấy, đối mặt với mức độ nghiêm trọng, diễn biến nhanh chóng của dịch bệnh, việc chăm sóc dinh dưỡng tốt, giúp cán bộ y tế và người bệnh vượt qua những căng thẳng (stress) mà dịch bệnh gây ra và tăng cường sức đề kháng để chống chọi với bệnh tật, giảm tỷ lệ mắc bệnh. Một đặc thù khác của công tác dự phòng là nhân viên y tế thực hiện những công tác điều tra trên thực địa, trên nhiều nhóm đối tượng, trên nhiều địa điểm thuộc các vùng miền khác nhau, bởi vậy công việc đòi hỏi di chuyển và lịch làm việc linh động, dẫn đến bữa ăn có thể không đều đặn, không đúng giờ, bỏ bữa, không hợp khẩu vị.
          Đối với cán bộ nhân viên y tế tại bệnh viện. Những cán bộ y tế làm công tác khám chữa bệnh là những bác sĩ, điều dưỡng tại bệnh viện. Đây là những người tiếp xúc tiếp xúc với bệnh nhân thường xuyên nhất, hỗ trợ chăm sóc bệnh nhân, tư vấn hỗ trợ tâm lý gia đình bệnh nhân, để giúp bệnh nhân hồi phục nhanh và không tái phát bệnh trở lại. Công việc như vậy phải làm việc nhiều giờ với diễn biến thay đổi nhanh chóng, khiến họ một mặt cần tỉnh táo, linh hoạt để xử lý những tai biến, một mặt phải kiên nhẫn, giữ vững tinh thần, đối mặt với những căng thẳng. Công việc chăm sóc người bệnh, đặc biệt ở những vị trí trong phòng cấp cứu, hay phòng chăm sóc đặc biệt đòi hỏi cần có tinh thần thép, ổn định và khoẻ mạnh về mặt tâm lý. Với đặc thù nghề nghiệp cứu chữa cho người bệnh không quản ngày đêm, nên giờ ăn uống, giờ nghỉ ngơi, giờ ngủ thường không đúng nhịp sinh lý. Bên cạnh đó, các áp lực công việc, quá tải công việc cũng đã và đang ảnh hưởng đến sức khỏe của các cán bộ nhân viên y tế.
          Đối với cán bộ nhân viên văn phòng tại các cơ sở y tế. Để hỗ trợ công việc cho những nhân viên y tế đang thực hiện các công tác điều tra trong thực địa và những y bác sĩ đang điều trị trong bệnh viện, cần có những cán bộ viên chức làm việc tại văn phòng, thuộc các phòng chức năng. Đặc thù công việc của những người làm công việc văn phòng là tiếp xúc với máy tính nhiều nên rất dễ bị khô da, mỏi mắt… Ăn uống thất thường cũng khiến có thể đối mặt với nguy cơ thừa cân béo phì. 
          Đối với cán bộ nhân viên nghiên cứu ngành y. Nghiên cứu trong lĩnh vực y học là một mảng không thể thiếu, đây là những người làm công việc đòi hỏi phải đầu tư chất xám, mặc dù theo hoạt động thể lực được xếp loại ở mức độ nhẹ, nhưng đây cũng là một công việc đặc thù. Vấn đề thường gặp phải của những cán bộ thực hiện công việc nghiên cứu là do phải tập trung làm việc, nhiều khi phải tìm hiểu các tài liệu về đêm nên thường không đảm bảo được thời gian nghỉ ngơi, đặc biệt là ngủ không đúng giờ, ăn uống thỉnh thoảng có thể bỏ bữa ăn, đặc biệt là bữa sáng và bữa trưa. Vì vậy, cần một chế độ ăn đủ nhu cầu dinh dưỡng, tránh dư thừa, đặc biệt đủ các chất đường bột để cơ thể cung cấp đủ lượng glucose cho não bộ. Cần ăn cân bằng và đa dạng các loại thực phẩm có chứa các chất dinh dưỡng cần thiết cho hoạt động của não bộ.

         Nhu cầu dinh dưỡng và nguyên tắc xây dựng chế độ ăn, thực đơn cho cán bộ, nhân viên y tế
          Cán bộ ngành y tế cần có chế độ dinh dưỡng hợp lý, cân đối, đa dạng và lành mạnh, đáp ứng đủ nhu cầu cho chuyển hoá cơ bản và mức độ hoạt động thể lực, trí não đặc thù. Trước hết là một chế độ ăn đảm bảo đủ và cân đối nhu cầu về năng lượng, phù hợp với tính chất của công việc. Thứ hai, chế độ dinh dưỡng cần đáp ứng đủ 4 nhóm chất dinh dưỡng cần thiết bao gồm chất đạm, chất bột đường, chất béo và vitamin và muối khoáng với khẩu phần, thực phẩm đa dạng, an toàn và lành mạnh. Thứ ba, cần có một chế độ ăn trong một ngày đêm với cơ cấu các bữa hợp lý, không bỏ bữa sáng, thiết kế những bữa ăn ca phù hợp. 
         Về năng lượng khẩu phần, cân đối giữa 3 nhóm chất sinh năng lượng: chất đạm (protein) phải cung cấp 13-20% năng lượng khẩu phần; chất béo (lipid) cung cấp 20-25%, đường bột (carbohydrate) cung cấp 55-65% năng lượng khẩu phần trong bữa ăn hàng ngày. Nhu cầu các vi chất dinh dưỡng (vitamin A, E, D, K, C, B1, B2…Kẽm, Sắt, Kali, Magie …) được thực hiện theo nhu cầu khuyến nghị dinh dưỡng cho người Việt Nam. Tùy thuộc cân nặng, chiều cao, tuổi, giới và cường độ hoạt động thể lực của mỗi cá thể, nhu cầu dinh dưỡng về các chất dinh dưỡng sẽ khác nhau. Cần có các chuyên gia dinh dưỡng tư vấn về nhu cầu dinh dưỡng, chế độ ăn và thực đơn cho từng cán bộ nhân viên y tế hoặc cho từng nhóm công việc.
           Nguyên tắc xây dựng chế độ ăn, thực đơn cho cán bộ, nhân viên y tế:
          - Đảm bảo khẩu phần ăn đa dạng, đáp ứng nhu cầu và đậm độ các chất dinh dưỡng (protein, glucid, lipid), và đáp ứng đủ vitamin và chất khoáng. 
          - Tăng cường rau, quả, khoai, củ, hạt là nguồn chất xơ quí cho cơ thể. Nên ăn đủ rau, quả hàng ngày với lượng trên 400g/ngày.
          - Thực hiện chế độ ăn lành mạnh. Hạn chế tiêu thụ thực phẩm giàu muối, transfat acid, đường tự do. Hạn chế tiêu thụ thực phẩm có chỉ số đường huyết cao. Lượng đường đơn, đường đôi không quá 10% năng lượng hàng ngày. Lượng muối khẩu phần nên dưới 5 gram muối/ngày.
          - Uống đủ nước, từ 2-2,5 lít nước/ngày. Có thể uống 3-3,5 lít nước/ngày đối với các nhân viên y tế làm việc nặng và mất nhiều mồ hôi. Hạn chế uống nước ngọt, rượu bia.

          Vai trò một số chất dinh dưỡng cho các công việc đặc thù của ngành y
          Các chất dinh dưỡng đóng vai trò trong tăng trưởng, duy trì thực hiện chức năng sống. Với đặc thù công việc của ngành y tế, các cán bộ nhân viên y tế cần tăng cường các chất dinh dưỡng có khả năng “no” lâu, tăng cường miễn dịch cho cơ thể.
          Chất đạm: tiêu thụ protein thường xuyên có thể giúp cho nhân viên y tế cảm thấy no lâu hơn trong ngày. Cần chia đều lượng protein trong các bữa ăn trong ngày và tiêu thụ protein chất lượng cao trong mỗi bữa ăn. Một số nguồn protein chất lượng cao bao gồm thịt gia cầm, cá, trứng, sữa, các sản phẩm từ đậu nành, đậu, các loại đậu, hạt.
         Chất xơ: Chất xơ góp phần mang lại cảm giác no. Những người ăn bánh làm từ tinh bột có chứa chất xơ đã giảm mức độ đói trong ba giờ sau khi ăn. Chất xơ cũng giúp tiêu hóa thức ăn và giúp cơ thể hấp thụ các chất dinh dưỡng quan trọng khác. Một chế độ ăn nên kết hợp các thực phẩm giàu chất xơ, chẳng hạn như ngũ cốc nguyên hạt, đậu, các loại đậu, trái cây và rau nhiều màu sắc các loại.
          Chất béo lành mạnh: Mỗi gram chất béo cung cấp tới 9 calo, trong khi mỗi gam của carbohydrate và protein chỉ cung cấp 4 calo. Cán bộ nhân viên y tế tiêu thụ thực phẩm có chất béo tốt hoặc lành mạnh như các loại hạt, ô liu, cá béo và đậu nành có thể giúp đáp ứng nhu cầu calo hàng ngày dễ dàng hơn, đặc biệt là khi đang phải đi lại, di chuyển. Thực phẩm có chất béo lành mạnh bao gồm cá béo, các loại hạt, hạt, quả bơ và một số loại dầu thực vật như bơ hoặc dừa.
          Vitamin và khoáng chất: Đáp ứng nhu cầu vitamin và khoáng chất hàng ngày là một bước quan trọng khi xây dựng một hệ thống miễn dịch khỏe mạnh. Cụ thể, vitamin A, C, E và khoáng chất kẽm có thể giúp hỗ trợ hệ thống miễn dịch. Vitamin A, C và E có thể được tìm thấy trong nhiều loại thực phẩm nguyên chất, bao gồm cả các sản phẩm từ thực vật và động vật như trái cây và rau quả, các sản phẩm từ sữa, thịt và các loại hạt. Vi chất kẽm có thể được tìm thấy trong thịt bò, thịt gà, sữa chua và các loại đậu.
          Các chất chống oxy hóa: Polyphenol, flavonoid….giúp bảo vệ tế bào, chống oxy hóa, loại trừ gốc tự do, phòng chống các bệnh mạn tính không lây. Polyphenol, flavonoid có nhiều trong nhóm rau, quả; đặc biệt tiêu thụ rau quả nhiều màu sắc sẽ mang lại nhiều chất hoạt tính sinh học có giá trị cao, có hiệu quả chống oxy hóa cao.

           Tổ chức bữa ăn và lựa chọn thực phẩm cho bữa ăn của cán bộ ngành y tế 
          Tổ chức bữa ăn cho cán bộ ngành y tế là hết sức quan trọng, vấn đề này cần được chú trọng hơn để nhân viên y tế có đủ sức và cung cấp đầy đủ những gì cần thiết để hỗ trợ, chăm sóc sức khoẻ cho người bệnh. Bữa ăn trưa và bữa ăn ca cho nhân viên y tế là vấn đề hết sức cần lưu tâm, đặc biệt là bữa ăn ca tối cho những nhân viên y tế thực hiện ca trực đêm tại bệnh viện. Cần tổ chức cung cấp suất ăn cho cán bộ nhân viên y tế. Căng tin của bệnh viện cần cung cấp những bữa ăn được xây dựng từ chuyên gia dinh dưỡng, cung cấp đầy đủ năng lượng và các chất dinh dưỡng cân đối. 
          Một vấn đề còn tồn tại hiện nay là các suất ăn cung cấp bởi bệnh viện thường không đa dạng, ít món và không hợp khẩu vị, dẫn đến tình trạng nhân viên y tế thường mua các suất ăn chế biến sẵn từ các cơ sở bên ngoài. Điều này có thể gây ra không đảm bảo được an toàn thực phẩm và không đảm bảo được nhu cầu dinh dưỡng của cơ thể, mặt khác có thể vừa làm tăng thời gian, chi phí và bất tiện cho nhân viên y tế. Bởi vậy, thực đơn các bữa ăn cần xây dựng đa dạng, liên tục thay đổi món, tránh sự nhàm chán về khẩu vị.
          Với đặc thù trực đêm của nhân viên y tế, cần thiết có bữa ăn ca tối phù hợp để nhân viên y tế tỉnh táo, duy trì được sức khoẻ để xử lý các tình huống bất ngờ xảy ra trong đêm. Bữa ăn ca cần được xây dựng gọn, nhẹ, giầu năng lượng, được bảo quản phù hợp. Cần có những tủ hâm nóng đồ ăn, giữ cho đồ ăn luôn sẵn sàng ở nhiệt độ thích hợp, đảm bảo an toàn thực phẩm. Cần thiết có thời gian nghỉ ca và khu vực riêng cho nhân viên y tế.
           Trong công tác phòng dịch, cần lưu ý tạo điều kiện để nhân viên y tế tham gia phòng chống dịch được cung cấp chế độ dinh dưỡng tốt nhất trong điều kiện cho phép. Tập trung vào chế độ ăn giảm stress (căng thẳng). Cần thiết lập một chế độ dinh dưỡng, bao gồm các loại thực phẩm chất lượng cao, giàu dinh dưỡng có chứa vitamin, khoáng chất, chất xơ và chất chống oxy hóa nuôi dưỡng các vi khuẩn có lợi trong ruột ta có thể hỗ trợ hoạt động của não và giảm cả tình trạng viêm và các dấu hiệu căng thẳng. Trong khi chế độ ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn và đường tinh luyện có lợi ích tăng cường tâm trạng trong thời gian ngắn, phần lớn là do đặc điểm cảm giác mang lại cảm giác thích thú, chúng cũng thúc đẩy tình trạng viêm trong ruột, ảnh hưởng đến trạng thái tinh thần, mệt mỏi và chức năng não lâu dài. Bởi vậy hạn chế những thực phẩm nhiều đường tự do, nhiều chất béo, nhiều muối. Sử dụng chế độ ăn ít đường, ít chất béo bão hoà, ít muối. Tăng cường ăn rau quả, ít nhất mỗi ngày cần tiêu thụ 400 g. Lượng rau tiêu thụ trung bình nên là 240 g (tương đương 3 bát ăn cơm) mỗi ngày, lượng quả/trái cây tiêu thụ trung bình nên là 240 g/mỗi ngày. Sử dụng các thực phẩm lên men như sữa chua, phô mát để tăng vi khuẩn chí đường ruột và tăng sức khoẻ đường tiêu hoá. Tăng cường sử dụng cá, và các loại thuỷ sản khác, một tuần ít nhất 2 bữa cá. Các loại thuỷ sản nhất là các loại cá béo rất giàu Omega-3, vitamin D và các chất dinh dưỡng được chứng minh là cần thiết cho sức khỏe não bộ và giúp kiểm soát tình trạng tâm thần. Mặt khác cần bổ sung sữa hợp lý theo nhu cầu, sữa là nguồn dinh dưỡng thiết yếu Phospholipid sữa, được tìm thấy tự nhiên trong màng tế bào chất béo sữa, cũng được chứng minh là có tác dụng hỗ trợ kiểm soát căng thẳng ở người lớn.
          Với những nhân viên làm tại văn phòng, các phòng chức năng, cần lưu ý có chế độ ăn đủ tinh bột cho hoạt động của não bộ, ít chất béo, tăng cường chất xơ, ăn nhiều hoa quả, rau xanh… Trong khẩu phần ăn nên có thịt nạc, trứng… và các loại thực phẩm chứa Omega 3, vitamine E, kẽm… sẽ giúp phòng chống các bệnh về mắt. Ngoài ra, cũng nên lưu ý uống đủ nước từ 1,5 - 2 lít nước mỗi ngày để không bị khô da, có thể xen kẽ với uống sữa và nước hoa quả để phong phú thêm khẩu phần ăn hằng ngày của mình.
          Với những vị trí công việc như nghiên cứu, hoạt động của tế bào não cần nhiều các axít amin thiết yếu như tryptophan, tyrosine có tác dụng làm tăng hưng phấn. Thức ăn chứa nhiều tryptophan: thịt lợn, thịt gà, cá, trứng, và các loại đậu đỗ… sẽ giúp gia tăng sự tỉnh táo. Nhóm thực phẩm có nhiều chất béo no (mỡ động vật…) làm gia tăng những phản ứng stress, vì vậy nên ăn nhiều hơn nhóm thực phẩm chứa chất béo không no nhiều nối đôi như nhóm cá, hạt, dầu thực vật. Các chất béo omega 3 trong cá giúp cho các tế bào thần kinh khỏe mạnh hơn. Không chỉ vậy, cũng nên dùng thêm thực phẩm giàu carbohydrate (thường có trong ngũ cốc nguyên cám, rau, hạt, các loại đậu…) để đảm bảo nguồn năng lượng ổn định cho não. Ngoài ra, khẩu phần ăn chứa nhiều vitamin B trong các loại đậu và hạt sẽ giúp não của hoạt động nhạy bén hơn. Nên bỏ hẳn hoặc hạn chế tối đa rượu, thuốc lá… vì đây là những chất kích thích không tốt cho não bộ. Cần duy trì bữa ăn đúng giờ, đặc biệt là bữa trưa cần ăn đúng đủ, tránh tình trạng vừa ăn vừa làm việc, vừa gây ra cảm giác không ngon miệng, mặt khác vừa tiêu thụ nhiều hơn lượng thực phẩm cần thiết.
         

Truyền thông, tư vấn dinh dưỡng hợp lý cho cán bộ ngành y tế
          Cần tập trung truyền thông, tư vấn dinh dưỡng hợp lý cho cán bộ ngành y tế nhằm tăng cường kiến thức và thực hành dinh dưỡng cho bữa ăn hàng ngày tại gia đình và tại nơi làm việc.
          Việc tổ chức bữa ăn trưa, bữa ăn giữa giờ và bữa ăn ca cho nhân viên y tế cần thực hiện tốt đảm bảo cung cấp đủ các chất dinh dưỡng, đa dạng, lành mạnh cho bữa ăn của nhân viên y tế.

          Bác sĩ, điều dưỡng và những nhân viên y tế cũng là một phần không thể thiếu trong việc cung cấp thông tin liên quan đến dinh dưỡng cho bệnh nhân và cho cộng đồng, bởi vậy truyền thông, giáo dục, tư vấn dinh dưỡng cho cán bộ y tế là cần thiết. Cán bộ y tế chính là một kênh truyền thông hiệu quả tới người bệnh và chính gia đình của cán bộ y tế, giúp tổ chức bữa ăn hợp lý tại gia đình.
          Tóm lại, cán bộ nhân viên y tế cần được hưởng những chăm sóc về sức khoẻ, cần có chế độ dinh dưỡng đặc thù và nếp sống điều độ, lành mạnh, để có được sức khoẻ tốt, giảm căng thẳng để có thể thực hiện các công tác dự phòng, khám, chữa bệnh. Cán bộ y tế cần tự trang bị cho mình kiến thức và chủ động thực hành dinh dưỡng hợp lý hàng ngày nhằm đảm bảo sức khỏe tốt cho bản thân và cho gia đình.